SÖZLÜK

Sözcükler basitçe bazı anlamlara gelmezler. Öylesine ve tesadüfi görünen bir dizi anlamın tuhaf hikayesi, bir dizi yükü vardır. Bazen bunlar gün gibi ortadadır. Bazen de bulunup ortaya çıkarılmaları gerekir. Bu bölüm sözcükleri bu tuhaf hikayeleriyle misafir ediyor.

Mert

Farsça // mard مَرد Türk Dil Kurumu’na göre mert sözcüğünün anlamı “1. Yiğit, 2. Sözünün eri, güvenilir (kimse), erkek. Dil Derneği’nin verdiği tanım ise “1. Yiğit, 2. Sözünün eri, güvenilir (kimse)”. Farsça kökenli mert sözcüğünün bilhassa TDK tanımına dikkat! 2. tanımdaki cinsiyetli anlam sözcüğün kökenine ilişkin güçlü bir işaret. Çünkü Farsçadan Türkçeye geçen bu sözcük Fars dilinde sadece “erkek” anlamına geliyor. Ancak “mert” erkek cinsiyetine eklenen bir dizi anlamı da yüklenerek Türkçeleşiyor: Yiğit, sözünün eri, güvenilir. Nişanyan Sözlük’e göre eski Yunanca ve İngilizcedeki mortal sözcüğüyle de bir ilişkisi var. Çünkü eski Farsçada mard ölümlü kişi anlamını da karşılıyor. Türkçedeki bu semantik kayma dildeki yanlış arkadaşlığın (faux amis) tuhaf ve dilin (cinsiyetli) değerleri nasıl kurduğu ve sürdürdüğünün çarpıcı bir örneği.

Okul

Okul sözcüğünün Türkçedeki oku- kökünden türediği bilinir. Fakat bu pek de alışıldık bir sözcük türetme biçimi sayılmaz. Zira, okul Fransızca école sözcüğünden esinlenilerek türetilmiştir. Yabancı bir sözcüğün  Türkçeye uyarlanmasının en yaratıcı örneklerinden biridir. école teriminden biraz daha geriye gittiğimizde ise, Yunanca skhole ile karşılaşırız. Bu sözcük sadece “ders yeri” anlamına gelmez; serbest zaman, başıboşluk, avarelik gibi anlamlarla da yüklüdür. Ne de olsa derslik, aynı zamanda, biraz avareliği ve amaçsızlığı da barındıran felsefi tartışmaların yeridir. Skhole’de ekonomik ve toplumsal zorunlulukların askıya alındığı, günlük yaşamın aciliyetlerinin ve amaçlılığının talileştiği bir zaman dilimi vardır. (Felsefi) tartışma bu dünyevi ihtiyaçlardan uzaklaşıldığı, inzivaya çekilmenin toplumsal uzamı olarak skhole’yi var eder. Skhole’den okul’a bu tuhaf serüven, okula dair başıboşluk ve avarelikten pek bir şey bırakmamış gibidir. Zira oku-manın yeri olarak okul, avare ve amaçsız tartışmayı oku- ile (yani yazının seslendirilmesiyle) ikame eder.